Giếng trời trong nhà ống: được gì, phải đánh đổi gì
Bài trước nói nhà ống Hà Nội sâu, hẹp và có thêm một mùa lạnh. Bài này nói cách chữa phổ biến nhất cho cái sâu và hẹp đó: giếng trời.
Gần như nhà ống nào xây mới cũng có một cái. Nhưng nó không phải giải pháp miễn phí — nó lấy đi diện tích, và kéo theo mấy vấn đề mà người ở phải sống chung nhiều năm.
Nó giải quyết được gì
- Ánh sáng cho giữa nhà — chỗ tối nhất của nhà ống, cách cả hai đầu chục mét.
- Thông gió theo chiều đứng — không khí nóng đi lên và thoát ra, kéo khí mới vào từ cửa trước và cửa sau.
- Giảm cảm giác bí, thứ khó đo nhưng ai ở nhà ống không giếng trời cũng cảm được.
- Cho một khoảng nhìn lên trời trong một ngôi nhà mà mọi hướng đều là tường.
Điểm thứ hai là điểm đáng giá nhất, và cũng là điểm bị bỏ quên nhiều nhất: giếng trời chỉ hút được khí khi có đường cho khí vào. Bịt kín cửa trước cửa sau thì nó chỉ còn là cái lỗ lấy sáng.
Cái phải đánh đổi
- Mất diện tích sàn ở mọi tầng — với nhà hẹp thì đây là mất mát thật.
- Tiếng vọng — nói ở tầng một nghe rõ tầng ba. Nhà đông người thì đây là phiền phức hằng ngày.
- Mùi bếp lan lên nếu bếp mở ra giếng trời.
- Mưa hắt, nắng gắt buổi trưa nếu để hở hoàn toàn.
- Bụi và lá rơi xuống, phải dọn định kỳ.
Mái che hay để hở
- Để hở hoàn toàn — thoáng nhất, nhưng mưa vào và phải làm thoát nước tử tế. Chỉ hợp khi bên dưới là sân hoặc chỗ chịu được nước.
- Mái lấy sáng có khe hở — cách phổ biến nhất, che mưa mà vẫn cho khí thoát. Khe hở phải đủ rộng, không thì thành mái kín.
- Mái kín hoàn toàn — hết mưa nhưng cũng hết thông gió; lúc đó giếng trời chỉ còn tác dụng lấy sáng, và mùa hè thì bên dưới nóng lên vì hiệu ứng nhà kính.
- Mái mở được — linh hoạt nhất, nhưng thêm chi phí và thêm thứ phải bảo trì.
Chọn cái nào là chuyện của người ở và của người thiết kế, tuỳ chỗ bên dưới là gì. Không có phương án đúng cho mọi nhà.
Đáy giếng trời dùng làm gì
Phần này quyết định giếng trời là một khoảng đẹp hay một góc chết:
- Tiểu cảnh và cây — phổ biến nhất, và cây chịu bóng bán phần hợp hơn cây ưa nắng.
- Chỗ để đồ — tiện nhưng dễ thành nơi chất đồ lâu ngày, rồi thành chỗ đọng nước và muỗi.
- Sân giặt phơi — hợp nếu có mái che, vì đây là chỗ hiếm hoi có nắng trong nhà ống.
- Để trống — nghe lãng phí nhưng nhà chật thì một khoảng trống nhìn lên trời cũng đáng.
Có nước thì nhớ phần muỗi: hồ nhỏ, chậu hứng nước dưới đáy chậu cây, khay đọng — đều là chỗ muỗi đẻ. Nuôi vài con cá hoặc đổ nước định kỳ là xong, nhưng phải nhớ.
Phần an toàn — không được bỏ qua
Đây là phần quan trọng nhất bài, và cũng là phần hay bị cắt để tiết kiệm:
- Lan can quanh giếng trời ở mọi tầng, đủ cao và không có thanh ngang để trẻ trèo. Đây là chỗ đã xảy ra tai nạn thật ở nhiều nhà.
- Lưới hoặc kính an toàn nếu nhà có trẻ nhỏ — lan can thôi chưa đủ với trẻ dưới sáu tuổi.
- Khoảng hở giữa các thanh phải nhỏ, đừng để lọt đầu trẻ.
- Không kê đồ sát lan can — ghế, thùng, chậu cây đều thành bậc để trèo.
- Sàn quanh giếng trời phải chống trơn, vì đây là chỗ hay ướt.
- Kính lấy sáng phải là kính an toàn, và kiểm định kỳ khung đỡ.
Nói thẳng: đây không phải chỗ để tiết kiệm. Khoản chênh lệch cho lan can và lưới tử tế rất nhỏ so với thứ nó phòng.
Chống mưa hắt và thoát nước
- Thoát sàn phải đủ lớn và có lưới chắn rác.
- Kiểm và thông định kỳ, nhất là trước mùa mưa — tắc một lần là ngập cả tầng dưới.
- Chống thấm chân tường quanh giếng trời làm ngay từ đầu, sửa sau rất khó.
- Đồ điện đặt xa vùng nước, ổ cắm gần giếng trời phải có nắp che.
Giảm tiếng vọng
- Trồng cây và đặt chậu ở đáy giếng — vừa đẹp vừa hút bớt âm.
- Tường có bề mặt nhám hoặc ốp vật liệu không phản âm mạnh.
- Rèm hoặc vách ngăn nhẹ ở tầng có phòng ngủ mở ra giếng.
- Đóng cửa phòng khi cần yên — đơn giản mà nhiều người quên.
Nếu nhà đã xây rồi mà không có
Không phải nhà nào cũng cải tạo được, và đục thông tầng là việc đụng tới kết cấu — phải có người có chuyên môn tính toán, không tự làm. Mấy cách nhẹ hơn:
- Cửa lấy sáng trên mái nếu nhà thấp tầng.
- Ô thông gió giữa các phòng để khí đi được theo chiều ngang.
- Quạt hút đặt ở tầng cao nhất, tạo dòng khí đi lên.
- Bỏ bớt vách ngăn kín ở giữa nhà, đây thường là cách rẻ nhất mà hiệu quả rõ.