Nhà ống Hà Nội: sâu, hẹp, và có thêm một mùa lạnh
Nhà ống là kiểu nhà phổ biến nhất ở các đô thị Việt Nam, và bài toán chung ai cũng biết: sâu, hẹp, hai bên là tường chung nên chỉ lấy sáng được từ hai đầu.
Nhưng nhà ống miền Bắc có thêm hai thứ mà nhà ống miền Nam không phải tính: một mùa lạnh thật, và mùa nồm. Bài này nói phần khác biệt đó.
Lấy sáng cho phần giữa
Vấn đề chung của mọi nhà ống. Phần giữa cách hai đầu nhà xa nhất nên tối quanh năm, và ở miền Bắc thì mùa đông trời âm u kéo dài làm chuyện này rõ hơn.
Cách xử quen thuộc:
- Giếng trời — giải pháp hiệu quả nhất, và với nhà ống thì gần như là bắt buộc nếu nhà sâu.
- Ô thoáng và vách kính giữa các phòng để sáng lan vào trong.
- Màu nhạt cho mảng lớn ở phần giữa — tường sáng phản xạ ánh sáng ít ỏi.
- Cầu thang thoáng thay vì cầu thang kín — nó cũng là một trục lấy sáng.
Giếng trời ở miền Bắc: có thêm mấy điều phải tính
Đây là chỗ khác nhà miền Nam. Giếng trời rất tốt cho sáng và thoáng, nhưng ở đây nó kèm theo:
- Mưa hắt vào mùa mưa — cần mái che có khe thoáng, không để hở hoàn toàn.
- Gió lạnh lùa xuống mùa đông — giếng trời thông thẳng làm phần giữa nhà lạnh hơn hẳn.
- Thoát nước ở đáy — bắt buộc, và phải thông thường xuyên vì lá và rác rơi xuống.
Nhiều nhà làm mái che di động hoặc có phần đóng mở được — mở mùa nóng, đóng bớt mùa lạnh.
Mâu thuẫn của mùa lạnh: kín thì bí, mở thì rét
Đây là bài toán mà nhà miền Nam không có.
Mùa đông, phản xạ là đóng kín để giữ ấm. Nhưng nhà ống vốn đã khó thông gió, đóng kín nhiều ngày thì không khí tù, ẩm tích tụ và mùi đọng.
Cách dung hòa mà nhiều nhà dùng:
- Mở thông gió mạnh vào giữa trưa — lúc ấm nhất trong ngày, mở chừng mười lăm tới ba mươi phút.
- Ô thoáng nhỏ trên cao để khí luôn có đường ra, thay vì mở cửa lớn.
- Quạt hút ở bếp và nhà tắm chạy đều, kể cả mùa lạnh — đây là hai nguồn ẩm chính.
⚠️ Đặc biệt lưu ý: không dùng thiết bị đốt trong phòng kín để sưởi. Đây là chuyện an toàn nghiêm túc, và phòng càng kín thì càng nguy hiểm.
Mùa nồm: đóng cửa, ngược hẳn
Đã nói kỹ ở bài riêng, nhắc lại phần liên quan tới nhà ống: nhà ống chịu nồm khá nặng vì diện tích tường chung lớn và ít mặt thoáng để chọn thời điểm mở.
Với nhà ống, ưu tiên thực tế là dồn máy hút ẩm vào một hai phòng chính thay vì cố xử cả nhà.
Bố trí theo chiều sâu
Nguyên tắc mà nhiều nhà ống dùng, dựa trên việc hai đầu sáng còn giữa tối:
- Phía trước — nơi cần sáng và tiếp khách; nhiều nhà dùng làm chỗ bán hàng.
- Phần giữa — bếp, nhà vệ sinh, cầu thang, kho. Những khu ít cần sáng tự nhiên.
- Phía sau — nếu có mặt thoáng thì đây là chỗ tốt cho phòng sinh hoạt hoặc sân nhỏ.
Với nhà nhiều tầng, tầng trên thường thoáng và sáng hơn hẳn, nên phòng ngủ đặt trên là hợp lý — chỉ cần cân với việc người lớn tuổi ngại cầu thang, như đã nói ở bài nhà nhiều thế hệ.
Tường chung: hai điều thực tế
- Tiếng ồn — tường chung truyền âm, và cách âm sau khi xây rất khó. Xem lại bài về tiếng ồn: bịt khe và đồ vải là những gì làm được.
- Ẩm lan từ nhà bên — nếu nhà bên có chỗ thấm thì tường chung của mình cũng ẩm theo. Đây là chuyện cần nói với hàng xóm sớm, vì để lâu thì cả hai bên đều tốn hơn.
Ba việc đáng làm nhất
- Giếng trời hoặc ô lấy sáng cho phần giữa, có mái che.
- Đường thông gió trên cao để mùa lạnh vẫn thoáng mà không phải mở cửa lớn.
- Quạt hút bếp và nhà tắm hoạt động tốt, chạy đều quanh năm.
Ba việc này giải quyết phần lớn vấn đề của nhà ống miền Bắc, và không cái nào phụ thuộc hướng nhà.
Bốn mùa trong cùng một căn nhà
Điểm khiến nhà miền Bắc khó hơn: cùng một không gian phải phục vụ bốn hoàn cảnh khác hẳn nhau.
- Mùa hè — cần thoáng tối đa, cần che nắng, cần gió xuyên.
- Mùa đông — cần kín, cần giữ ấm, nhưng vẫn cần thay khí.
- Mùa nồm — cần đóng kín và hút ẩm, ngược hẳn mùa hè.
- Mùa mưa — cần chống hắt và thoát nước.
Vì vậy giải pháp tốt cho nhà miền Bắc thường là loại điều chỉnh được chứ không phải loại cố định: rèm hai lớp, cửa có phần mở nhỏ, giếng trời có mái đóng mở, quạt hút bật tắt theo mùa.
Nhà nào chỉ tối ưu cho một mùa thì ba mùa còn lại đều phải chịu — và đó là lý do nhiều nhà thấy nhà mình "được cái này mất cái kia".