Nhà phố cổ vừa ở vừa bán: sắp thế nào

Nhà phố cổ Hà Nội có một hình dạng rất riêng: mặt tiền chỉ hai tới ba mét nhưng chiều sâu có thể ba bốn chục mét, chia thành nhiều lớp nhà nối bằng sân trong. Kiểu nhà này sinh ra từ chính cách sống của khu phố nghề — mặt tiền để bán, phía trong để ở và để làm.

Bài này bàn cách sắp một ngôi nhà như vậy khi vẫn vừa ở vừa buôn bán: chia lớp, lấy sáng, thông gió, và mấy điều về an toàn.

Cấu trúc nhiều lớp và lý do của nó

Kiểu nhà ống phố cổ thường được mô tả theo các lớp nối tiếp: gian ngoài giáp mặt phố để bán hàng, một sân trong lấy sáng và lấy khí, gian giữa để sinh hoạt, có khi thêm một sân nữa, rồi gian trong cùng là bếp và khu phụ.

Cái sân trong đó — người Hà Nội quen gọi là giếng trời hoặc sân trong — không phải chi tiết trang trí. Với một ngôi nhà chỉ có một mặt thoáng ở phía trước, nó là nguồn sáng và nguồn khí duy nhất cho phần giữa nhà. Nhà nào lấp sân trong để lấy thêm diện tích thì phần giữa trở nên tối và bí, và đó là điều không lấy lại được bằng đèn hay quạt.

Cách nói phong thuỷ truyền thống gọi sân trong là chỗ tụ khí. Cách nói kỹ thuật thì nó tạo hiệu ứng ống khói: không khí nóng ở giữa nhà bốc lên và thoát ra, kéo khí mát từ mặt tiền vào. Hai cách nói, cùng một cơ chế.

Chia lớp khi vừa ở vừa bán

Đây là bài toán chính: khách vào mua hàng, gia đình sống phía trong, và hai luồng đó phải tách nhau.

Ranh giới phải rõ. Một cánh cửa, một bức vách lửng, một tấm rèm dày — thứ gì cũng được miễn là khách nhìn vào biết đâu là chỗ dừng lại. Không có ranh giới thì cả nhà lúc nào cũng ở trạng thái đón khách, và đó là thứ làm người ta mệt dần theo năm.

Lối đi của khách và lối của nhà nên tách nếu nhà còn một lối phụ. Không có thì ít nhất chia theo giờ: giờ mở cửa thì phần trong đóng lại.

Kho hàng đừng để chắn lối. Đây là lỗi phổ biến nhất trong nhà vừa ở vừa bán — hàng chất dần theo thời gian và lấn vào lối đi, tới lúc nhận ra thì cả nhà đã quen lách người. Đặt một quy tắc đơn giản: lối đi giữ nguyên bề rộng, hàng chồng cao chứ không tràn ngang.

Bếp đặt trong cùng theo đúng cấu trúc truyền thống, và cần đường thoát khói ra ngoài. Bếp ở giữa nhà ống thì mùi đi ngược lên toàn bộ các lớp phía trước, kể cả gian bán hàng.

Lấy sáng cho phần giữa

Phần giữa nhà ống là chỗ tối nhất và cũng là chỗ gia đình sinh hoạt nhiều nhất. Mấy cách xử lý:

Giữ và mở rộng sân trong nếu còn. Đây là cách hiệu quả nhất, dù nó tốn diện tích.

Mái lấy sáng cho sân trong — tấm polycarbonate hoặc kính, có khe hở hoặc ô thoáng ở mép để khí vẫn thoát được. Che kín hoàn toàn thì mất luôn chức năng thông gió, chỉ còn chức năng lấy sáng.

Cửa và vách trong nhà dùng kính hoặc có ô kính phía trên, để ánh sáng từ sân trong đi sâu vào các phòng.

Màu tường sáng ở phần giữa — chi tiết nhỏ nhưng khác biệt rõ khi ánh sáng vốn đã ít.

Nhà phố cổ nhiều căn nằm trong khu vực có quy định về bảo tồn kiến trúc. Trước khi đục mái hay thay mặt tiền thì nên hỏi chính quyền địa phương về quy định hiện hành — đây là việc pháp lý, không phải việc suy đoán.

Thông gió và ẩm

Hà Nội có mùa nồm, và nhà ống sâu là kiểu nhà chịu nồm nặng nhất vì khí không lưu thông được.

Ngày nồm thì đóng cửa, kể cả cửa sân trong, và chỉ mở khi trời hanh. Mở cửa ngày nồm là mời hơi nước vào rồi nó ngưng tụ lên tường và sàn.

Quạt hút đặt ở cuối nhà — thổi ra ngoài — tạo được dòng khí đi suốt từ mặt tiền vào trong. Đây là cách rẻ và hiệu quả cho nhà một mặt thoáng.

Kiểm tường chung với nhà bên. Nhà phố cổ san sát nhau, và thấm từ nhà bên sang là chuyện thường. Phát hiện sớm khi vết còn nhỏ thì còn nói chuyện với hàng xóm dễ hơn.

An toàn — phần quan trọng nhất

Nhà ống sâu chỉ có một lối ra, và đó là rủi ro lớn nhất của kiểu nhà này. Mấy điều nên làm:

Lối thoát thứ hai. Cửa ra sân thượng hoặc ô thoát lên mái, và chìa khoá treo ở chỗ cố định ai cũng biết — không khoá rồi cất chìa vào ngăn kéo. Nhiều vụ việc đáng tiếc xảy ra vì lối thoát có mà không mở được.

Chuồng cọp và song sắt nên có ô mở được, có khoá trong. Đây là điều mà lực lượng phòng cháy chữa cháy khuyến cáo rộng rãi.

Không chất hàng ở lối đi và chân cầu thang. Với nhà vừa ở vừa bán thì đây là rủi ro thật, nhất là khi hàng là vật liệu dễ cháy.

Xe máy và bình gas. Xe để trong nhà là chuyện bắt buộc với nhiều nhà phố cổ, nhưng nên để gần cửa nhất có thể và cách xa nguồn nhiệt. Bình gas đặt nơi thoáng, kiểm dây dẫn định kỳ.

Bình chữa cháy để ở chỗ với tay được từ cả gian bán lẫn gian ở, và cả nhà phải biết dùng. Kiểm hạn định kỳ.

Chi tiết về quy định phòng cháy cho nhà ở kết hợp kinh doanh thì nên hỏi công an phường hoặc đơn vị phòng cháy địa phương — họ có hướng dẫn cụ thể và thường sẵn sàng tư vấn.

Phần bàn thờ

Trong nhà phố cổ, bàn thờ thường đặt ở gian trong hoặc trên tầng, tách khỏi khu bán hàng. Đây vừa là lệ truyền thống vừa hợp lý thực tế: chỗ thờ cần yên, còn gian mặt tiền thì ồn và có người lạ ra vào suốt ngày.

Nhà chật tới mức không tách được thì nhiều gia đình dùng tủ thờ có cánh, đóng lại trong giờ bán hàng. Cách này được dùng phổ biến và không có gì phải ngại.

Lưu ý an toàn quan trọng với nhà vừa ở vừa bán: không thắp hương rồi rời nhà, và bàn thờ phải cách xa hàng hoá dễ cháy — giấy, vải, nhựa. Chân hương cũ dày và khô là vật rất dễ bắt lửa, nên rút bớt đều đặn.

Về chuyện hướng

Nhà phố cổ gần như không có lựa chọn về hướng — mặt tiền quay ra phố, và phố thì đã có từ hàng trăm năm. Cho nên mọi bàn luận về hướng ở đây là bàn về thứ không đổi được.

Cái đổi được là những thứ ở trên: giữ sân trong, chia lớp rõ ràng, thông gió đúng cách, và lo lối thoát hiểm. Những thứ đó thì ai cũng thấy kết quả, và chúng quyết định việc ở có dễ chịu và an toàn hay không nhiều hơn bất kỳ nguyên tắc nào khác.

Tóm lại

Giữ sân trong, đừng lấp để lấy diện tích — đó là nguồn sáng và khí duy nhất của phần giữa nhà. Chia ranh giới rõ giữa chỗ bán và chỗ ở, và giữ lối đi không cho hàng lấn. Bếp trong cùng có đường thoát khói. Ngày nồm thì đóng cửa. Và quan trọng nhất là lối thoát thứ hai với chìa khoá treo chỗ ai cũng biết.