Tết miền Bắc: nếp nhà cuối năm và những việc trong nhà
Tết miền Bắc có một chuỗi việc trải dài từ giữa tháng Chạp tới hết mùng. Bài này ghi lại nếp phổ biến, và nói rõ chỗ nào mỗi nhà mỗi khác.
Như mọi bài về nếp trên trang này: đây là ghi lại chứ không phải quy định. Nhà nào theo nếp nhà đó.
Từ giữa tháng Chạp: dọn dẹp
Việc dọn nhà cuối năm là điểm chung của cả nước, nhưng ở miền Bắc nó gắn với thời tiết: tháng Chạp thường hanh khô, thuận cho việc giặt giũ, phơi phóng và sơn sửa.
Thứ tự hợp lý nếu nhà nhiều việc:
- Bỏ bớt đồ trước khi lau dọn — dọn cái không cần giữ là phí công.
- Giặt chăn màn, rèm — làm sớm khi trời còn hanh, để mưa xuân tới thì đã khô cất.
- Lau bụi từ cao xuống thấp, sàn làm cuối.
- Bàn thờ — nhiều nhà làm vào dịp cuối năm, theo nếp nhà mình.
- Sửa những thứ hỏng vặt — bóng đèn, vòi nước, bản lề.
Điểm thứ hai đáng nhấn với miền Bắc: làm sớm trong tháng Chạp thay vì sát Tết, vì cuối tháng có khi đã chuyển mưa và nồm, đồ giặt không khô kịp.
Hai ba tháng Chạp: ông Công ông Táo
Nếp phổ biến là làm lễ tiễn Táo quân vào ngày 23 tháng Chạp, kèm cá chép — nét đặc trưng của miền Bắc mà nhiều vùng khác làm khác.
Mấy điều thực tế:
- Thả cá thì thả nhẹ xuống nước, không thả cả túi ni lông. Đây là điều nhiều người nhắc mấy năm gần đây và đúng.
- Chọn chỗ nước sạch — thả xuống nước ô nhiễm thì cá không sống.
- Nhà không có điều kiện thả cá thật thì làm theo cách khác cũng được; các nhà làm khác nhau từ lâu.
Đào và quất
Đào là hoa Tết đặc trưng miền Bắc, và có mấy điều thực tế về chăm:
- Nhà quá ấm thì đào nở nhanh và tàn trước Tết. Đây là chuyện thường gặp ở nhà kín gió, bật điều hòa nóng.
- Trời rét đậm thì đào chậm nở, nhiều nhà phải xoay xở cho kịp.
- Quất cần nước đều và không úng — chậu phải thoát nước.
- Đặt chỗ có sáng, tránh sát cửa gió lùa liên tục.
Chuyện đào nở sớm hay muộn phụ thuộc thời tiết năm đó nhiều hơn cách chăm, nên không cần coi đó là điềm gì.
Mâm ngũ quả kiểu Bắc
Mâm ngũ quả miền Bắc khác miền Nam rõ rệt — miền Bắc thường có chuối, đặt làm nền đỡ các quả khác, trong khi nhiều nhà miền Nam kiêng.
Đây là ví dụ rõ nhất cho việc cùng một tục mà hai miền làm ngược nhau, và cả hai đều đúng với vùng của mình. Ai lấy nếp vùng này phán nếp vùng kia là sai thì đã hiểu nhầm bản chất của tục.
Chọn quả thì chọn quả tươi, còn cuống lá, không dập — phần này thì thực tế chứ không phải nếp.
Giao thừa và mấy ngày Tết
Nếp phổ biến:
- Cúng giao thừa ngoài trời và trong nhà, cách làm theo nếp nhà.
- Xông nhà — nhiều nhà để ý người đầu tiên bước vào sáng mùng một.
- Mùng một Tết cha, mùng hai Tết mẹ, mùng ba Tết thầy — câu nếp quen thuộc, và các nhà vận dụng linh hoạt.
- Kiêng quét nhà mấy ngày đầu ở nhiều nhà.
Về việc kiêng quét nhà: nếu nhà có trẻ nhỏ hoặc người dị ứng bụi thì giữ nhà sạch quan trọng hơn. Nhiều nhà dung hòa bằng cách gom lại một chỗ.
Hóa vàng, kết thúc Tết
Nhà làm lễ hóa vàng để tiễn, ngày thì mỗi nhà một khác — có nhà mùng ba, có nhà mùng bảy, tùy nếp.
Việc thực tế: hóa vàng ở chỗ an toàn, có chậu hoặc thùng chuyên dùng, không hóa gần đồ dễ cháy và không để lửa không người trông. Ở khu dân cư đông và nhà tập thể thì càng phải cẩn thận.
Điều đáng giữ nhất
Trong tất cả nếp trên, thứ mà người lớn tuổi hay nói khi được hỏi lại không phải lễ nào hay ngày nào, mà là việc con cháu về đủ.
Nếu năm nào đó phải chọn giữa làm đầy đủ nghi thức và có mặt cùng gia đình, thì vế sau là cái gốc của mọi nếp Tết.
Rét và nồm trong dịp Tết
Thời tiết Bắc dịp Tết xoay giữa hai kiểu, và mỗi kiểu có việc riêng phải lo:
- Rét đậm — nhà đóng kín nhiều ngày, cộng thêm người đông và bếp núc liên tục, nên dễ bí. Vẫn nên mở cửa lấy khí một lúc mỗi ngày vào giờ ấm nhất.
- Nồm sớm — có năm nồm về ngay dịp Tết, sàn đọng nước và bánh trái dễ mốc. Lúc đó đóng cửa và dùng máy hút ẩm, đừng mở cửa cho thoáng vì làm nặng thêm.
- Đồ ăn để lâu — nhà nấu nhiều mà thời tiết ẩm thì phải cẩn thận, không để ngoài quá lâu.
- Bếp và lửa — mấy ngày nấu nhiều, hương nến liên tục, nên đây là dịp cần để ý an toàn hơn ngày thường.
Điểm thứ hai hay bị làm ngược: nồm thì phản xạ tự nhiên là mở cửa cho thoáng, nhưng như bài về nồm đã nói, đó chính là cách làm sàn ướt thêm.