Bàn thờ gia tiên trong nhà miền Bắc: nếp nhà và chỗ đặt
Bàn thờ gia tiên là chỗ mà nếp của từng nhà quan trọng hơn quy tắc chung. Bài này ghi lại nếp phổ biến ở miền Bắc, kèm những chỗ mà các nhà làm khác nhau.
Câu quan trọng nhất nằm ngay đây: với việc thờ cúng, người đáng hỏi nhất là người lớn trong chính nhà mình — không phải bài viết trên mạng, kể cả bài này.
Vì sao nếp nhà thắng quy tắc chung
Cùng ở miền Bắc nhưng cách thờ khác nhau theo dòng họ, theo làng, theo việc nhà có phải chi trưởng hay không, và theo cả việc gia đình theo tôn giáo nào.
Có nhà đặt ba bát hương, có nhà một. Có nhà thờ cả bà cô ông mãnh, có nhà không. Có nhà cúng ngày rằm mùng một đầy đủ, có nhà chỉ giỗ chạp và Tết.
Không cái nào trong số đó là sai. Chúng là nếp được truyền lại, và việc đổi nếp thường gây chuyện trong nhà nhiều hơn là được gì.
Chỗ đặt: nếp phổ biến
Mấy điểm hầu như nhà nào cũng theo:
- Nơi trang trọng nhất trong nhà, thường là gian giữa với nhà truyền thống, hoặc phòng khách với nhà hiện đại.
- Dựa vào tường chắc, không đặt sát cửa sổ hay chỗ có người qua lại phía sau.
- Không đặt dưới xà ngang hoặc dưới nhà vệ sinh của tầng trên.
- Không quay thẳng vào cửa nhà vệ sinh, cửa bếp, hay đầu giường.
- Sạch và thoáng — đây là điểm mọi nhà đều đồng ý.
Điểm cuối đáng nhấn: trong tất cả những gì người ta bàn về bàn thờ, việc giữ sạch và thắp hương đều đặn là thứ được coi trọng nhất, hơn cả chuyện hướng và kích thước.
Nhà ống: bàn thờ ở tầng trên
Nhà ống miền Bắc thường đặt bàn thờ ở tầng trên cùng, và điều này có lý do thực tế:
- Tầng dưới là chỗ sinh hoạt và nhiều nhà là chỗ buôn bán.
- Tầng trên yên tĩnh, ít người qua lại.
- Không có ai ở phía trên bàn thờ.
Cái được đổi lấy là bất tiện khi nhà có người già — leo mấy tầng để thắp hương mỗi ngày là chuyện thật. Nhiều nhà vì thế đặt ở tầng hai chứ không tầng cao nhất.
Căn hộ và nhà tập thể
Với căn hộ, phần lớn nguyên tắc gốc không áp thẳng được vì chúng hình dung một ngôi nhà nhiều tầng. Nếp mà nhiều nhà ở căn hộ đang theo:
- Đặt ở phòng khách, chỗ trang trọng nhất, dựa tường chắc.
- Dùng bàn thờ treo hoặc tủ thờ nhỏ nếu diện tích hẹp.
- Chú ý thông gió và an toàn cháy — đây là điểm quan trọng riêng của căn hộ.
An toàn nên đặt lên trước: hương và nến trong không gian kín, gần rèm hay đồ gỗ, là rủi ro thật. Nhiều nhà ở căn hộ chọn thắp ít hương hơn và không để hương cháy khi ra khỏi nhà — đó là cách làm hợp lý, không phải bất kính.
Thờ vọng khi ở xa
Nếp cũ là chi trưởng giữ bàn thờ chính, các chi khác về nhà thờ họ vào giỗ chạp. Nhưng khi con cháu đi xa, nhiều nhà lập bàn thờ vọng tại nơi ở.
Cách làm thì mỗi nhà mỗi khác, và đây đúng là chỗ phải hỏi người lớn trong họ — nhất là về việc có xin phép trước không, và làm thế nào cho đúng nếp nhà mình.
Việc bảo quản hằng ngày
Phần này thì thực tế và ít khác biệt giữa các nhà:
- Lau bụi thường xuyên — bàn thờ bụi là điều ai cũng thấy không nên.
- Thay nước, thay hoa khi hoa héo, không để hoa khô trên bàn thờ lâu ngày.
- Tro bát hương — nhiều nhà rút chân hương vào dịp cuối năm; cách làm và thời điểm theo nếp nhà.
- Đồ thờ bằng đồng lau theo cách phù hợp với chất liệu, tránh chất tẩy mạnh.
- Kiểm ổ điện và dây đèn nếu có dùng đèn điện trên bàn thờ.
Chỗ nên cẩn thận khi đọc trên mạng
Về đề tài này, có mấy thứ nên dè chừng:
- Bài nói phải mua món này món kia mới đủ — bàn thờ của phần lớn gia đình Việt xưa nay rất giản dị.
- Bài dọa rằng làm sai sẽ gặp hạn — đây là cách bán hàng bằng nỗi sợ, và bài viết trên trang này đã nói nhiều lần rằng đó là dấu hiệu nên tránh.
- Bài nói có một cách đúng duy nhất — trong khi thực tế các dòng họ làm khác nhau từ lâu đời.
Với một việc mà nếp nhà quyết định, người bán hàng không phải là người có thẩm quyền.